بهترین های اجتماعی و فرهنگی

انسان حاشیه­­­ای مفهومی است بالنسبه جدید که سرنوشت انسان را با آن تحلیل می­نمایند. انسان­هایی که در بطن جامعه به هر دلیل جذب نشده و غریب مانده­اند.[1] حاشیه‌نشین فردی است که به علت ناباوری نسبت به ارزش‌ها و بیگانگی نسبت به موقعیت جدید از جامعه کناره می­گیرد و در حالت معلق در حاشیه اجتماع می­نشیند.[2]

این واژه در ابتدا توسط رابرت پارک (Robert Park) در اثرش به نام "فرهنگ و نژاد" مطرح گردید. سپس هوگز (E. C. Hughes) به تکمیل محتوای آن پرداخت. از دیدگاه آنان در هر زمینه اجتماعی و شغلی ویژگی­هایی چند با یکدیگر می­پیوندند و فردی که تمام یا اکثر آنان را داشته باشد فرد معمولی خوانده می­شود؛ در غیر این­صورت در حاشیه و کنار می­ماند. بعد از پارک، استونکیست (Everett Verner Stonequist) انواع انسان حاشیه­ای را با عناوینی همچون بیگانه مهاجر، یهودی جداشده از محلات مخصوص یهودیان، فرد تازه به دوران رسیده، زنی که نقش‌های مردانه پذیرفته، مهاجر روستایی در شهر متمایز ساخت. ویلیام توماس (William J. Thomas) و زنانیخی (Florian Witold Znaniecki) نیز نسل دوم مهاجرین را متشکل از انسان­های حاشیه­ای نمونه می­دانند و شاخص­هایی همچون جرایم زیاد، بی­سازمانی خانواده، نابسامانی­های عاطفی را برای این افراد برمی­شمارند. در سال­های اخیر این مفهوم رواج بیشتری یافته است؛ آنچنان­ که شرایط هر انسان بیگانه با قوم خویش را با این واژه تحلیل می­نمایند. و هر کس را که به زعم دیوید رایزمن از نظر ذهنی نتواند هویت گروهی خود را دریابد حاشیه­ای خطاب می­کنند.[3]

انسان حاشیه­ای در نظریه پارک

پارک شخصیت برجسته مکتب شیکاگو و کنش متقابل نمادین بود. وی تحت تأثیر افکار جورج زیمل قرار داشت و از آنجاکه یک خبرنگار بود حس درک اهمیت مسایل شهری و ضرورت رفتن به این میدان برای گردآوری داده­ها از طریق مشاهده در او قوی بود.[4] محور اصلی جامعه­شناسی پارک آگاهی از این­ نکته است که جهان مدرن از طریق مهاجرت انبوه، گروه­های نژادی و قومی فراوانی را که به کشورهایی در مرکز نظام نوین اقتصاد جهانی مهاجرت کرده­اند از اطراف جهان گرد هم آورده است. بعضی از این مهاجران در جستجوی زمین به نواحی دورافتاده روستایی روی آوردند، اما اکثر آن‌ها که در قرن بیستم مهاجرت کردند در شهرهای صنعتی رو به رشد اقامت گزیدند و ناچار شدند با محیط فرهنگی و اجتماعی جدیدشان و با گروه‌های گوناگونی که با آن‌ها روبرو می­شدند سازگار شوند.[5]

پارک به مشخص کردن فرایندهای سازگاری مهاجران توجه داشت. او درک می­کرد که مهاجران در گذار از دنیای کهن خود به دنیای جدید اغلب جابجایی­های دردناکی را تجربه کرده­اند. تازه­واردان بین دو محیط فرهنگی زندگی می­کردند. آن ها دیگر بخشی از فرهنگ قدیمی خود نبودند، اما بخشی از فرهنگ جدید نیز نبودند. این ممکن بود به آنچه که پارک در موارد گوناگون تضعیف روحیه یا درهم آمیختگی مشخص می­نامید، منجر شود. به این معنا که کنترل­های اجتماعی و ارزش­های فرهنگی در یکپارچگی فرد با جامعه مؤثر نبودند. این امر به دشواری­های بالقوه گوناگونی مانند بیماری روانی، خودکشی و اعمال تبهکارانه کمک می­کرد. پارک تا اندازه­ای همان‌گونه که جورج زیمل شخصیت بیگانه را مشخص می­کرد، مهاجر را به چشم انسان حاشیه­ای می­دید. پارک مدافع دلسوز مهاجران بود و با محافظه­کارانی که خواهان آمریکایی شدن سریع تازه­واردان بودند مخالفت می­کرد. پارک همانند اصلاح­طلبانی همچون جین آدامز (Jane Addams) و هال هاوس (Hull House) بر مدارا و پذیرش، به‌منزله پادزهری برای قوم­مداری اصرار می­ورزید.[6]

پارک همچنین به تعریف مفهوم "خود" پرداخته و آن را بر مبنای نقش تعریف می­کند؛ زیرا هر کس خودش را برحسب نقشی که در جامعه بروز می­دهد، می­شناسد و بر پایه همین دریافت از خود منزلت اجتماعی می­یابد. پس خود هر شخص مبتنی‌بر بازشناسی منزلتی است که دیگران برای فرد و نقش او قایل می­شوند و در صورت عدم انطباق این بازشناسی و منزلت موجبات انزوای فرد را فراهم می­آورند و او را به تعبیر پارک حاشیه­ای می­کنند؛ زیرا دریافت چنین انسانی به­واسطه تعلق ناقص به گروه­های متفاوت به ناهمخوانی و ابهام کشیده می­شود.[7]

خصوصیات انسان حاشیه­ای

بر اساس آنچه در نظریات جامعه­شناختی به‌ویژه نظریات پارک در مورد مفهوم انسان حاشیه­ای آمده است می­توان چند ویژگی عمده را از این نظریات در مورد انسان حاشیه­ای استخراج کرد که عبارت‌اند از:

1. بیگانگی و ناهمخوانی با محیط؛ به زعم پارک انسان حاشیه­ای سرنوشتی خاص دارد. از نظر فرهنگی دورگه است و گاه نیز حامل ارزش­ها و سنن دو قوم متمایز به لحاظ مهاجرت می­باشد. پارک در مقدمه­ای بر کتاب استونکیست می­افزاید: انسان حاشیه­ای، انسانی است که سرنوشت­اش او را محکوم به زندگی در دو جامعه و دو فرهنگ نه‌تنها متمایز بلکه متخاصم ساخته است.[8] انسان حاشیه­نشین مانند آمریکاییان و آسیاییان دورگه یا کلیمیان اروپایی به دو گروه متفاوت تعلق دارد، بی­آنکه به هیچیک از آن­دو تعلق تام داشته باشد. در نتیجه مفهوم چنین انسانی از خودش ناهمخوان و مبهم است. یک انسان حاشیه­نشین در دو جهان زندگی می­کند و در هر دو آن‌ها کم و بیش بیگانه است. پارک نقش "انسان حاشیه‌نشین" را با واژه "بیگانه" در نظریه زیمل تطبیق می­دهد. انسان حاشیه‌نشین کسی است که در بین دو جهان زندگی می‌کند، ولی متعلق به هیچ‌کدام نیست. برای مثال، کودکان مهاجر اروپایی در آمریکا، که زبان و فرهنگ والدین خویش را نمی‌پذیرند و از طرفی خودشان را عضوی واقعی در جامعه آمریکایی به‌شمار نمی‌آورند.[9]

2. افق دید گسترده و هوشمندانه؛ پارک نیز مانند جورج زیمل و تورستین وبلن استدلال می­کند که موقعیت حاشیه­نشینی نه بار خاطر انسان بلکه یار شاطرش است. افق دید او در مورد محیط فرهنگی­اش گسترده­تر و هوشمندانه­تر است و نگرشی بی‌طرفانه­تر و خردمندانه­تر از دیگران دارد. یک انسان حاشیه­ای همیشه انسانِ به نسبت متمدن­تری است. غوغای اخلاقی که تماس­های تازه فرهنگی ایجاد می­کنند در ذهن انسان حاشیه­نشین به آشکارترین صورت متجلی می­شود. دگرگونی­ها و درآمیختگی­های فرهنگیِ ناشی از این تماس­ها در ذهن انسان حاشیه­نشین منعکس­اند و ما می­توانیم فراگردهای تمدن و پیشرفت را از این طریق به بهترین وجه بررسی می­کنیم.[10]

وبلن از کسانی است که به موقعیت حاشیه­نشینی توجه دارد. وبلن مانند کسانی که در کشور و زمانی بیگانه به دنیا آمده باشند، از جامعه آمریکایی روزگارش بیگانه بود و همین موقعیت بیگانه­اش به وی اجازه داده بود که خصلت­های سبک زندگی آمریکایی را چنان دریابد که یک شهروند آمریکایی نمی­توانست آن را به این خوبی درک کند. موقعیت حاشیه­نشینی قدرت مشاهده وبلن را افزایش داده بود. از این­رو وی معتقد است بر خلاف کسانی­ که در چهارچوب عرفی­ جامعه­شان احساس آسودگی می­کنند و از همین روی نمی­توانند جنبه­های مسئله­آمیز آن را دریابند، یک بیگانه در عمل و نظر انسان آزادتری است. او روابطش را با دیگران با تعصب کمتری مورد حلاجی قرار می­دهد. این روابط را با معیاری کلی­تر و عینی­تر می­سنجد و در اعمال خویش مقید به رسم، تقوا یا سابقه قبلی نیست. یک تحلیل­گر اجتماعی بیگانه آنچه را که دیگران مقدس می­دانند به عنوان یک پدیده دنیوی می­نگرد. تحلیل او سرچشمه­های پنهانی انگیزش­ها را در میان اعضای اجتماعی برملا می­سازد؛ حال آنکه این عوامل از دید کسانی که ریشه در عرف­های جامعه­شان دارند و نقش­های واگذارشده­شان را ناخودآگاهانه انجام می­دهند، پوشیده­اند. از این جهت تحلیل­گر بیگانه جهان باورهای غیر پیچیده باورداران را با توهم­زدایی­های مؤثرش تهدید می­کند. به گفته وبلن او برهم زننده آرامش فکری است. بعید است که چنین مردانی مورد استقبال اکثریت جامعه قرار گیرند، اما ممکن است در میان کسانی که از جامعه­شان ناخشنودند، گوش­های شنوایی بیابند.[11]

3. تلاش در جهت ایجاد وضعیت جدید؛ انسان حاشیه­ای گرچه افق دید وسیع­تر و هوشمندانه­تری در محیط فرهنگی­اش به­هم می­رساند، اما به‌واسطه نگرشی بی­طرفانه و نسبی­تر از دیگران ممکن است به‌خوبی از عهده ایفای نقش­هایش برنیاید؛ لذا او در عین خردمندتر بودن اما در غوغای اخلاقی ناشی از تماس­های فرهنگی تمدن­ها به انزوا کشیده می­شود و تا سرحد تکوین سازگاری­ها و توافق­های جدید به‌واسطه از کار انداختن سامان گذشته پیش می­تازد.[12] پارک در بررسی جامعه­شناختی انسان حاشیه­نشین و نیز در سراسر جامعه­شناسی­اش توجه تحلیلی­اش پیوسته متمرکز بر آن فراگردها و موقعیت­هایی بود که پیدایش صورت­های تازه را زمینه­سازی می­کنند؛ همان صورت­هایی که سازگاری و توافق­های موجود را برهم می­زنند و یا آن‌ها را از کارایی می­اندازند. برخلاف امیل دورکیم که بر الزام­هایی که جامعه را وامی­دارند تا الگوهای پیش­بینی­پذیر را بپذیرند اشاره دارد. پارک گرچه نیاز به سامان اجتماعی را به هیچ وجه از نظر دور نمی­دارد، اما بیشتر ما را متوجه آن نیروهایی می­سازد که الزام­های اجتماعی موجود را درهم می­شکنند و از این طریق الزام­های تازه­ای به بار می­آورند.[13]

---