بهترین های اجتماعی و فرهنگی

نوکارکردگرایی (neofunctionalism) مولود فکری کارکردگرایی است. نوکارکردگرايی عمدتا به بسط، اصلاح، و آزمایش فرضیه­های مربوط به همگرایی پرداخته است. متون نوکارکردگرایی شامل آثار ارنست هاس، فیلیپ اشمیتر، لیون لیندبرگ، جوزف نای، رابرت کیوهین، و لارنس شاینمن می­گردند. بسیاری از آثار نوکارکردگرایان ـ و البته نه همه‌ي این آثار ـ حول تشکیل و تکامل جامعه‌ي اروپا دور می­زنند. همان‌طور که چارلز پنتلند در اشاره به متون نوکارکردگرایانه­ی دهه­ی 1960 اشاره می‌دارد، «نوکارکردگرایی به سوی نظریه‌پردازی میان‌برد گرایش داشت، و این گرایش آن را قادر ساخت تا طی مدت نسبتا کوتاهی به تحلیلی قانع‌کننده و سودمند ـ ولی گاه تصدیق‌نشده ـ درباره­ی شرایط اروپا دست یابد.[1]بعد از جنگ جهانی دوم، مخصوصا در طول دهه­ی 50 هنگامی که جنگ سرد در نقطه­ی اوج خود بود احساس مافوق ملی‌گرایی، یکی از دو احساس مخالف حاکم بر رفتار سیاسی نظام بین­المللی بود. در نتیجه‌ي این احساس در اروپا، «EEC»[2] ظهور کرد. هم‌زمان با ظهور احساسات مافوق ملی‌گرایی تلاش فکری برای یافتن علت این وحدت آغاز شد. بنابراین کارهای تئوریک مهمی تدوین شد. تنها دو مورد آنها يكي برداشت ارتباطی و ديگري برداشت نوکارکردگرایی بودند. از میان این دو تنها مفرضات نوکارکردگرایی بر پایه‌ی سازمان­های بین­المللی آن زمان استوار است. مفروض­های این تئوری در طی دهه­ی 50 و اوایل دهه‌ي60 قادر به تبیین وقایع نظام بین­المللی بودند.[3]

زمینه­های پیدایش کارکردگرایی نو

دو عنصر فکری اجتماعی در پیدایش و توسعه‌ي کارکردگرایی­نو مؤثر واقع شد. این دو عنصر و رابطه‌ي بین آنها در چگونگی پیدایش کارکردگرایی نو نقش تعیین‌کننده­ای داشته است:

1- عنصر اول را می‌توان پیدایش گرایش‌های تلفیقی در جامعه‌شناسی دهه‌ي هشتاد دانست. در این تمایل فکری عواملی مانند: کنش، نظم، تضاد، ثبات، ساخت، فرهنگ، سطوح تحلیل خرد و کلان، رابطه‌ي ایده و ماده اهمیت تازه­ای یافتند و این گرایش­ها، مکاتب جامعه‌شناسی را وارد مرحله‌ي جدیدی کردند.

2- عنصر دوم تحولات جدید دهه­های 70 و 80 و آغاز دهه‌ي نود است که در شکل­گیری کارکردگرایی نو مؤثر واقع شد. این تحولات عبارتند از: انحطاط مارکسیسم و کمونیسم، افول جریانات فکری چپ­گرا، پیروزی جریانات فکری لیبرال در اروپا و امریکا، کاهش شدید تمایلات ایدئولوژیک، پیدایش جریانات فکری منطقه­ای، ظهور فرانوگرایی و رشد حرکت­های آزادی‌خواهانه‌ي زنان و اهمیت یافتن برخی پدیده­های سیاسی مثل کنش ارتباطی هابرماس، و قدرت و فراساخت­گرایی فوکو.[4]

فرضیه­های نوکارکردگرایی

مهم‌ترین هدف تئوری نوکارکردگرایی بررسی و آزمایش سازمان­های منطقه­ای بعد از جنگ جهانی دوم است. هدف مذکور موجب شده این تئوری ویژگی خاص بیابد که هم به تبیین انگیزه‌ي هم‌گرایی پرداخته و هم برای پیش­بینی آینده تلاش می­کند. برای حصول به این هدف­ها تئوری نوکارکردگرایی بر سه فرضیه استوار است:

1- فرضیه‌ي رهاسازی و گسترش:[5] این فرضیه مباحث هاس را به خود اختصاص می‌دهد. رهاسازی و گسترش طبق نظریه‌ی هاس به پروسه‌ای اشاره دارد که به وسیله‌ي آن، رهبران سیاسی قادرند گاهی با بهره‌گیری از آن برای یافتن راه‌حل‌های ممکن جهت ارضای نارضایتی‌های اعضای ناراضی جامعه استفاده کنند. طبق قواعد این پروسه اگر مثلا آلمان از مقدار سودی که از شرکت مشترک کشاورزی (cap) به دست می‌آورد راضی نباشد، بقیه‌ي اعضای جامعه (مثلا فرانسه که سود بیشتری می‌برد) از یکی از دو طریق تشریک مساعی در حوزه‌های دیگر و یا تحکیم تعهدات در همان زمینه موجب ارضای خواسته‌های آلمان شده و در نهایت به هدف انسجام و همبستگی جامعه کمک می­کند.

2- فرضیه‌ي برون‌گرایی:[6] طبق این نظریه اشمیتر معتقد است که انگیزه‌های هم‌گرایی در داخل جامعه موجب بروز تبعیض نسبت به دیگر بازیگرانی که در خارج از جامعه قرار گرفته‌اند می‌شود. در نتیجه آنها که خارج از جامعه قرار دارند ممکن است از راه تشکیل اتحادیه‌ی منطقه‌ای دیگر و یا پیوستن به اتحادیه‌ي حاضر از خود عکس‌العمل نشان دهند. در هر دو حالت بر احتمال همکاری گسترده‌تر در منطقه يا درون اعضا افزوده می‌شود.

3- فرضیه‌ي سیاست‌گرایی:[7] طبق اظهارات اشمیتر پروسه‌ي رهاسازی و گسترش، از آن‌جا که بازیگران بیشتر و بیشتری را در حوزه‌های مختلف تصمیم‌گیری درگیر می‌سازد، لذا یک پروسه‌ي فزاینده است. مباحثه برای تصمیم‌گیری موجب افزایش طرفداران علاقه‌مند و پیروان فعال هم‌گرایی می‌شود. به نظر هاس و اشمیتر این عده در قالب گروه‌های ذی‌نفوذ در می­آیند و دولت­ها را تشویق می­کنند که برای حفظ منافع اقتصادی، پروسه‌ي هم‌گرایی را ادامه دهند. به هر حال هر دو پیش‌بینی می­کنند که هم‌گرایی متضمن سیاسی شدن تدریجی هدف‌هایی است که ابتدا فنی و یا صرفا محتاج بحث بوده‌اند. سیاست‌گرایی دلالت بر این دارد که بازیگران سعی می‌کنند به خاطر ارتقاء منافع مشترک به حل مشکلات از طریق واگذاری اختیار بیشتر به مرکز اقدام کنند.[8]

اصول نوکارکردگرایی

هدف اصلی نوکارکرگرایی عبارت است از جمع مکتب کارکردگرایی با اندیشه‌های متفکران مکتب فرانکفورت، همانند هابرماس که در راستای همین هدف اصول زیر را دنبال می‌کند:

1- نوعی کثرت‌گرایی و نفی جبرگرایی تک‌علتی.

2- توجه به فرد علاوه بر سطح کلان و هم‌چنین توجه به اقدام‌ها و نمادها و شعارها.

3- بر اساس این مکتب هم‌گرایی امری ممکن است، و نه حتمی.

4- شخصیت، فرهنگ و نظام اجتماعی ممکن است به شکاف ساختارها هم منجر شود.

5- تغییر، همیشه نتیجه‌ي سازواری نیست.

در مجموع می‌توان گفت نوکارکردگرایی سعی در فرار از اتهام ضدیت با فردگرایی، مخالفت با تعبیر محافظه‌کاری، آرمان‌گرایی و شائبه‌ی ضدتجربی دارد.[9]

اشتراکات نوکارکردگرایی با کارکردگرایی

هم‌چنان‌که از نام نوکارکردگرایی استفاده می­شود، این خط فکری، شکل جدیدی از کارکرگرایی است که با آن اشتراکاتی نیز دارد که در زیر به برخی از آنها اشاره می­کنیم:

1- در واقع هر دو نظریه بر مبنای این دیدگاه استوارند که هم­گرایی به بهترین وجه از حوزه­های مربوط به منافع همپوش و مشترک و به صورت تدریجی آغاز می­شود که به این نوع برخورد، گاه رویکرد «بخشی» گفته می­شود.

2- طبق هر دو نظریه، بخش­ها به احتمال زیاد در حوزه­ی موضوعی اقتصاد سیاسی قرار دارند.

3- در هر دو نظریه، فرض بر این است که رفته‌رفته وفاداری­های مردم نسبت به دولت­های خویش روبه نقصان می­گذارد، زیرا آنها به این نتیجه می­رسند که هم‌گرایی حاوی منافع مثبت فراوانی است که آن از طریق یک شبکه‌ي جدید ممکن است تحقق یابد.[10]

تمایزات نوکارکردگرایی با کارکرگرایی

گرچه این دو با هم اشتراکاتی دارند ولی از بسیاری جهات با هم متفاوتند:

1- کارکردگرایی یک نظریه‌ي هم­گرایی منطقه­ای است و عمدتا به بررسی این فرایند در اروپای غربی از سال 1945م می­پردازد، بر خلاف نوکارکردگرایی که یک نظریه­ی جهانی است. ضعف­های عمده­ای که در تمرکز منطقه­ای وجود دارد این است که پهنه‌ي وسیع مطالعات جهانی محدود مي‌شود.

2- نوکارکردگرایی بیشتر از کارکردگرایان اولیه به نهادسازی عنایت دارد. بر همین اساس، میترانی (اندیشمند کارکردگرایی) آنها را «کارکردگرایان فدرال» نامید.

3- هاس (بنیان‌گذار نوکارکردگرایی) بر خلاف میترانی، معتقد است که بسیار دشوار است که مسائل فنی را از مسائل سیاسی تفکیک کرد، یا از تعارض میان دولت­ها در صورتی که منافع حاصل از همکاری به صورت نامساوی میان آنها توزیع شود اجتناب ورزید.

4- نوکارکردگرایی را باید در چارچوب کثرت­گرایی مطالعه کرد. بر این اساس، سیاست، متشکل از فعالیت گروهی است که طی آن در جوامع پیشرفته‌ي صنعتی، قدرت و نفوذ در میان تعدادی از گروه­های رقیب پخش شده است.[11]

نظریه‌ي نوکارکردگرایی و هم­کاری بین­المللی

یکی از متفکران اصلی نظریه‌ي نوکارکردگرایی، «ارنست بی. هاس» است. وی با کنار گذاشتن بعد هنجاری نظریه‌ي کارکردگرایی و افزودن یک بعد فایده‌گرایانه به آن تلاش نمود روایت جدیدی از این نظریه ارائه دهد. از نظر «هاس» نيز همکاری در حوزه‌ي سیاست ملایم آغاز می‌شود، اما او برخلاف «میترانی» اقتصاد و سیاست را کاملا از هم جدا نمی­گیرد و به اهمیت سیاسی مسایل اقتصادی اذعان دارد. یکی از مفاهیم مورد استفاده‌ي هاس، «سرایت» یا «سرریزی»[12] است. فرض او بر این است که ابعاد مختلف حیات اقتصادی به هم وابسته‌اند. در نتیجه هر اقدامی برای همکاری در یک بخش، مستلزم همکاری در بخش‌های دیگر می‌شود و همکاری از یک بخش به بخشی دیگر سرریز می‌کند. عکس آن نیز صحیح است؛ یعنی بروز مشکل در یک بخش می‌تواند همکاری در بخش‌های دیگر را نیز مختل نماید.[13]

نوکارکردگرایان نیز هم‌چون طرفداران رویکرد ارتباطات، به فراکنش‌های منطقه‌ای و سود و زیان‌های همراه با آنها برای کنش‌گران، ارتباطات متقابل نخبگان، پاسخ‌گویی متقابل نخبگان، مناسب بودن نهادها برای اقدام کردن در مورد فشار فراکنشی و ارتباطی توجه می‌کنند. اما نوکارکردگرایان ترجیح می‌دهند به جای تأکید بر حجم و میزان مراودات یا جزر و مد افکار عمومی، سبک‌های چانه‌زنی و راهبردها را به عنوان داده‌های پایه‌ای خود مطالعه کنند. نوکارکردگرایان استدلال می‌کنند موضوعات مربوط به رفاه و راهکار خارجی و دفاعی برای کنش‌گران از همه برجسته‌ترند.[14] آنها استدلال می‌کنند که چون در نظام بین‌المللی دشوار می‌توان به اجماع کلی دست یافت، باید این فرایند را در چارچوب یک سیستم پلورالیستی (کثرت‌گرا) مورد بررسی قرار داد. آنها معتقدند که به ناچار همگرایی اقتصادی به اتحاد سیاسی منتهی نخواهد شد. بدین ترتیب کارکردگرایان جدید بر اسلوب‌های چانه‌زدن میان نخبگان سیاسی و نیز استراتژی‌هایی که آنها در روند هم‌گرایی به کار می‌گیرند و هم‌چنین بر انگیزه‌های بازیگران سیاسی مشارکت‌کننده و بالاخره بر پیامدهای غیرقابل انتظاری که بر اثر تعقیب منافع متعارض هر یک از بازیگران حاصل می‌شود، تأکید می‌کنند.[15]

نقد نظریات نوکارکردگرایی

اغلب دانشمندان منتقد این تئوری معتقدند که مشکلات و مسائل اصلی از اصول و فرضیه‌های این تئوری سرچشمه می‌گیرند، اما در هر حال انتقاداتی به این تئوری وارد کرده‌اند که عبارتند از:

1- انتقاد "اتزیونی" از این تئوری متوجه فرضیه‌ی رهاسازی و گسترش است. وی در کتاب "وحدت سیاسی" متذکر می‌شود که میزان توفیق فرضیه‌ي رهاسازی و گسترش در ایجاد وحدت، سؤال بی‌جوابی است. به نظر وی انتقادهای اخیری که به دیالکتیک رهاسازی و گسترش می‌شود عمدتا ناشی از کاهش حرکت به سوی هم‌گرایی است.

2- هافمن نیز دو نقد به این نظریه وارد می‌کند:

الف‌ـ یکی به تمایز بین سیاست حاد (یعنی مسائلی مانند امنیت) و سیاست ملایم (مانند اقتصاد و مسائل رفاهی) است و او به اعتبار فرضیه‌ی جدایی دو حوزه‌ي سیاست حاد و سیاست ملایم اعتقاد ندارد و این برخلاف نوکارکردگرایان است.

ب‌ـ مسئله‌ي دوم متضمن ارتباط متقابلی است که بین منطقه‌ای که گرایش هم‌گرایی دارد از یک سو و فضای هم­گرایی از سوی دیگر وجود دارد. هافمن به‌ویژه به چارچوب نظام بین‌المللی که تجربه‌ي هم‌گرايی در آن به وقوع پیوسته به عنوان یک عامل مهم می‌نگرد.

3- طبق نظر هانسن، هاس نفوذ متقابل عوامل متعدد داخلی و خارجی را نادیده انگاشته است. به عبارت روشن‌تر، هانسن می‌گوید نقص تئوری هم‌گرایی عمدتا ناشی از اصالتی است که به جنبه‌های داخلی داده شده است.

4- هاس نیز نقدی بر تئوری هم‌گرایی دارد. هاس معتقد است که مشکل اساسی تئوری هم‌گرایی از عواملی خارجی نظیر تغییرات در بازیکنان سیاسی، هدف‌ها و ادراک آنها و تأثیرات خارجی ناشی می‌شود. به‌طور خلاصه او منشأ بحران را بیش از آن‌که داخلی باشد یک موضوع خارجی می‌داند.[16]

---